Μεσοκολπική Επικοινωνία (ASD): «Τρύπα στην Καρδιά» σε Ενήλικες

Στη φυσιολογική καρδιά, το μεσοκολπικό διάφραγμα χωρίζει πλήρως τον αριστερό από τον δεξιό κόλπο. Στη μεσοκολπική επικοινωνία υπάρχει άνοιγμα ανάμεσά τους.

Επειδή η πίεση στα αριστερά είναι υψηλότερη, μέρος του οξυγονωμένου αίματος περνά από τον αριστερό στον δεξιό κόλπο αντί να προωθηθεί προς το σώμα. Το αίμα αυτό ανακυκλώνεται: πηγαίνει ξανά στους πνεύμονες, επιστρέφει στην αριστερή καρδιά και ένα μέρος του διαφεύγει πάλι.

Το αποτέλεσμα είναι χρόνια υπερφόρτωση όγκου της δεξιάς καρδιάς και της πνευμονικής κυκλοφορίας. Η δεξιά κοιλία αντεπεξέρχεται για δεκαετίες, γι' αυτό και η πάθηση παραμένει συχνά σιωπηλή. Όταν όμως αρχίσει να διατείνεται η καρδιά, ακολουθούν σταδιακά αρρυθμίες, μείωση της αντοχής και, σε ορισμένους ασθενείς, αύξηση της πίεσης στους πνεύμονες.

Δεν είναι όλα τα ελλείμματα ίδια, και ο τύπος καθορίζει άμεσα αν μπορεί να κλείσει με καθετήρα ή απαιτεί χειρουργείο:

• Δευτερογενές (ostium secundum). Ο συχνότερος τύπος, στο κεντρικό τμήμα του διαφράγματος. Είναι ο μόνος τύπος που μπορεί, υπό προϋποθέσεις, να κλείσει διαδερμικά με συσκευή. Σε περίπτωση που το έλλειμμα είναι μεγάλο, άριστο αποτέλεσμα επιτυγχάνεται και με την ενδοσκοπική καρδιοχειρουργική με τη χρήση εμβαλώματος.
• Πρωτογενές (ostium primum). Εντοπίζεται στο κατώτερο τμήμα, κοντά στις κολποκοιλιακές βαλβίδες, και συχνά συνοδεύεται από ανωμαλία της μιτροειδούς. Απαιτεί χειρουργική αποκατάσταση.
• Φλεβώδους κόλπου (sinus venosus). Βρίσκεται κοντά στην εκβολή της άνω ή κάτω κοίλης φλέβας και συνοδεύεται συχνά από εκτροπή πνευμονικών φλεβών. Απαιτεί χειρουργική αντιμετώπιση, ενώ άριστο αποτέλεσμα επιτυγχάνεται και με την ενδοσκοπική καρδιοχειρουργική με τη χρήση εμβαλώματος.
• Στεφανιαίου κόλπου. Σπάνιος τύπος, που επίσης απαιτεί χειρουργείο, αλλά μπορεί να αντιμετωπιστεί ενδοσκοπικά.

Γι' αυτό η ερώτηση «μπορεί να κλείσει με ομπρέλα;» δεν έχει γενική απάντηση: εξαρτάται πρώτα από τον τύπο του ελλείμματος και έπειτα από τη μορφολογία του.

Ο όρος «τρύπα στην καρδιά» χρησιμοποιείται για διαφορετικές καταστάσεις, με εντελώς διαφορετική σημασία:

Μεσοκολπική επικοινωνία (ASD)

Άνοιγμα ανάμεσα στους δύο κόλπους — το αντικείμενο αυτής της σελίδας.

Ανοικτό ωοειδές τρήμα (PFO)

Δεν είναι πραγματικό έλλειμμα αλλά υπόλειμμα της εμβρυϊκής κυκλοφορίας, που παραμένει ατελώς συγκολλημένο σε περίπου ένα στα τέσσερα άτομα. Στη συντριπτική πλειονότητα δεν προκαλεί κανένα πρόβλημα και δεν χρειάζεται καμία αντιμετώπιση. Σύγκλειση εξετάζεται σε επιλεγμένες περιπτώσεις, κυρίως μετά από κρυπτογενές εγκεφαλικό επεισόδιο, και γίνεται διαδερμικά από επεμβατικό καρδιολόγο.

Μεσοκοιλιακή επικοινωνία (VSD)

Άνοιγμα ανάμεσα στις δύο κοιλίες. Διαγιγνώσκεται συνήθως στη βρεφική ηλικία και αντιμετωπίζεται από παιδοκαρδιοχειρουργούς.

Αν σας ανακοινώθηκε «τρύπα στην καρδιά», το πρώτο ερώτημα προς τον καρδιολόγο σας είναι ποια ακριβώς από τις παραπάνω καταστάσεις αφορά. Οι συνέπειες και η αντιμετώπιση διαφέρουν ριζικά.

Παρότι πρόκειται για εκ γενετής ανωμαλία, είναι συνηθισμένο να παραμένει αδιάγνωστη στην παιδική ηλικία, καθώς συχνά δεν προκαλεί ούτε συμπτώματα ούτε χαρακτηριστικό φύσημα.

Οι περισσότεροι ενήλικες ασθενείς ανακαλύπτουν το έλλειμμα:

• Στην τρίτη ή τέταρτη δεκαετία της ζωής, όταν εμφανιστούν τα πρώτα συμπτώματα κόπωσης ή δύσπνοιας
• Μετά από επεισόδιο αρρυθμίας, συνήθως κολπικής μαρμαρυγής
• Ως τυχαίο εύρημα σε υπερηχογράφημα που έγινε για άλλο λόγο
• Κατά τον έλεγχο στην εγκυμοσύνη ή πριν από αυτήν
• Μετά από εγκεφαλικό επεισόδιο αδιευκρίνιστης αιτιολογίας (παράδοξη εμβολή)

Η μεσοκολπική επικοινωνία εμφανίζεται συχνότερα στις γυναίκες.

Η πάθηση είναι συχνά σιωπηλή για δεκαετίες. Όταν η δεξιά καρδιά αρχίσει να επιβαρύνεται, μπορεί να εμφανιστούν:

• Ανεξήγητη κόπωση σε δραστηριότητες που παλαιότερα γίνονταν άνετα
• Δύσπνοια κατά την άσκηση
• Αίσθημα παλμών ή «φτερουγίσματος» — συχνά η πρώτη εκδήλωση, ως κολπική μαρμαρυγή
• Μειωμένη αντοχή στην προσπάθεια
• Συχνές λοιμώξεις του αναπνευστικού
• Οίδημα στα κάτω άκρα, σε πιο προχωρημένο στάδιο

Η σταδιακή φύση της επιβάρυνσης έχει σημασία: πολλοί ασθενείς προσαρμόζουν ασυνείδητα τη δραστηριότητά τους και αντιλαμβάνονται πόσο είχαν περιοριστεί μόνο μετά τη σύγκλειση του ελλείμματος.

Διαθωρακικό υπερηχογράφημα (Triplex)

Η πρώτη εξέταση. Συχνά το κρίσιμο εύρημα δεν είναι το ίδιο το έλλειμμα αλλά η διάταση της δεξιάς κοιλίας, που προδίδει την αιμοδυναμική επιβάρυνση.

Διοισοφάγειο υπερηχογράφημα (TEE)

Απαραίτητο για τον σχεδιασμό της θεραπείας. Χαρτογραφεί με ακρίβεια τον τύπο του ελλείμματος, το μέγεθός του, τα ιστικά περιθώρια (χείλη) γύρω από αυτό και τη σχέση του με τις γειτονικές δομές, καθώς και την εκβολή των πνευμονικών φλεβών. Από αυτά κρίνεται αν το έλλειμμα επιδέχεται διαδερμική σύγκλειση.

Ηλεκτροκαρδιογράφημα και Holter ρυθμού

Για την ανίχνευση αρρυθμιών.

Μαγνητική τομογραφία καρδιάς

Χρήσιμη για την ποσοτικοποίηση της διαφυγής και τη λειτουργία της δεξιάς κοιλίας, ιδίως σε ελλείμματα φλεβώδους κόλπου.

Καθετηριασμός δεξιάς καρδιάς

Σε επιλεγμένες περιπτώσεις, για τη μέτρηση των πνευμονικών πιέσεων, όταν υπάρχει υποψία πνευμονικής υπέρτασης.

Σύμφωνα με τις κατευθυντήριες οδηγίες (ESC) για τις συγγενείς καρδιοπάθειες ενηλίκων, η σύγκλειση συνιστάται όταν υπάρχουν ενδείξεις αιμοδυναμικά σημαντικής διαφυγής, δηλαδή κυρίως όταν:

• Το υπερηχογράφημα δείχνει διάταση της δεξιάς κοιλίας ή του δεξιού κόλπου
• Υπάρχουν συμπτώματα που αποδίδονται στο έλλειμμα
• Έχει προηγηθεί παράδοξη εμβολή

Η σύσταση ισχύει ανεξάρτητα από την ηλικία και ακόμη και σε ασυμπτωματικούς ασθενείς, εφόσον υπάρχει διάταση της δεξιάς κοιλίας. Ο λόγος είναι ότι η επιβάρυνση συνεχίζεται σιωπηλά και ορισμένες συνέπειες — μόνιμη κολπική μαρμαρυγή, εγκατεστημένη πνευμονική υπέρταση — δεν αναστρέφονται πλήρως μετά τη σύγκλειση.

Πότε δεν συνιστάται

Σε ασθενείς με σοβαρή, εγκατεστημένη πνευμονική αγγειακή νόσο και αντιστροφή της ροής (σύνδρομο Eisenmenger), η σύγκλειση αντενδείκνυται. Επίσης, μικρά ελλείμματα χωρίς διάταση της δεξιάς κοιλίας συνήθως δεν χρειάζονται παρέμβαση και παρακολουθούνται.

Η απόφαση λαμβάνεται εξατομικευμένα, σε συνεργασία με τον καρδιολόγο.

Υπάρχουν δύο δρόμοι για τη σύγκλειση, και η επιλογή δεν είναι θέμα προτίμησης αλλά ανατομίας.

Διαδερμική σύγκλειση με συσκευή («ομπρέλα»)

Τοποθετείται μέσω καθετήρα από επεμβατικό καρδιολόγο, χωρίς χειρουργική τομή. Είναι η προτιμώμενη μέθοδος όταν είναι εφικτή. Προϋποθέτει δευτερογενές έλλειμμα με επαρκή ιστικά περιθώρια γύρω του, ώστε η συσκευή να στηριχθεί με ασφάλεια.

Χειρουργική σύγκλειση

Απαιτείται όταν η διαδερμική δεν είναι εφικτή ή ασφαλής:

• Σε ελλείμματα πρωτογενή, φλεβώδους κόλπου ή στεφανιαίου κόλπου
• Σε πολύ μεγάλα ελλείμματα
• Σε ελλείμματα ακανόνιστου σχήματος ή πολλαπλά
• Όταν λείπουν επαρκή περιθώρια ή το έλλειμμα γειτνιάζει με βαλβίδες και ζωτικές δομές
• Όταν συνυπάρχει εκτροπή πνευμονικών φλεβών ή άλλη βλάβη που χρήζει ταυτόχρονης αποκατάστασης

Η εκτίμηση γίνεται προεγχειρητικά με το διοισοφάγειο υπερηχογράφημα και συζητείται από κοινού από τον καρδιολόγο και τον καρδιοχειρουργό.

Όταν απαιτείται χειρουργική σύγκλειση, σε κατάλληλα επιλεγμένα περιστατικά πραγματοποιούμε την επέμβαση ενδοσκοπικά, μέσω μικρής τομής 4–5 εκατοστών στα δεξιά του θώρακα, χωρίς διάνοιξη του στέρνου.

Η προσπέλαση είναι η ίδια που χρησιμοποιούμε στην ενδοσκοπική χειρουργική της μιτροειδούς και οδηγεί απευθείας στον δεξιό κόλπο, δηλαδή ακριβώς εκεί όπου βρίσκεται το έλλειμμα.

Πώς γίνεται

Ανάλογα με το μέγεθος και τη θέση του ελλείμματος:

• Άμεση συρραφή, όταν το έλλειμμα είναι μικρό και τα χείλη του επαρκή
• Τοποθέτηση εμβαλώματος (patch), όταν το έλλειμμα είναι μεγαλύτερο. Χρησιμοποιούμε συνήθως αυτόλογο περικάρδιο, δηλαδή ιστό του ίδιου του ασθενούς

Η επέμβαση γίνεται με εξωσωματική κυκλοφορία, υπό άμεση ενδοσκοπική όραση υψηλής ευκρίνειας.

Τι σημαίνει πρακτικά για τον ασθενή

• Μικρότερο χειρουργικό τραύμα, χωρίς διατομή του στέρνου
• Μικρότερη μετεγχειρητική επιβάρυνση και ταχύτερη κινητοποίηση
• Διακριτική ουλή, που ανατομικά καλύπτεται σε μεγάλο βαθμό
• Χωρίς τους περιορισμούς κίνησης των άνω άκρων που επιβάλλει η επούλωση του στέρνου

Το αισθητικό αποτέλεσμα δεν είναι δευτερεύον ζήτημα σε αυτή την πάθηση: αφορά συχνά νέους ενήλικες που θα ζήσουν με την ουλή δεκαετίες.

Παραμένει ωστόσο επέμβαση καρδιάς με εξωσωματική κυκλοφορία. Δεν είναι επέμβαση «χωρίς τομή» ούτε χωρίς κινδύνους.

Πότε δεν την εφαρμόζουμε

• Σε συνύπαρξη βλαβών που απαιτούν ταυτόχρονη αντιμετώπιση μέσω στερνοτομής
• Σε ανατομικές ή αγγειακές συνθήκες που δεν επιτρέπουν την περιφερική σύνδεση της εξωσωματικής
• Σε ορισμένες περιπτώσεις εκτροπής πνευμονικών φλεβών ή σύνθετης ανατομίας
• Σε επανεπεμβάσεις, ανάλογα με το ιστορικό

Η πληρότητα και η ασφάλεια της αποκατάστασης προηγούνται πάντα της επιλογής της τομής.

Είμαι ο Δρ. Αριστείδης Αργυρούλης, Καρδιοθωρακοχειρουργός. Ειδικεύτηκα και άσκησα την καρδιοχειρουργική επί σειρά ετών στη Γερμανία (Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο Düsseldorf, Καρδιοχειρουργικό Κέντρο Duisburg, Klinikum Kassel), όπου εξειδικεύτηκα στις μικροεπεμβατικές και ενδοσκοπικές τεχνικές. Σήμερα, μαζί με την ομάδα μου, συνεργαζόμαστε με το Καρδιοχειρουργικό Τμήμα της Κλινικής «ΑΓΙΟΣ ΛΟΥΚΑΣ» στο Πανόραμα Θεσσαλονίκης.

Στη μεσοκολπική επικοινωνία, η ουσιαστική απόφαση λαμβάνεται πριν από την επέμβαση: αν το έλλειμμα επιδέχεται διαδερμική σύγκλειση ή όχι. Τη χαρτογράφηση αυτή την κάνουμε μαζί με τον καρδιολόγο σας, με το διοισοφάγειο υπερηχογράφημα, και μόνο όταν το χειρουργείο είναι η ενδεδειγμένη λύση σχεδιάζουμε την ενδοσκοπική προσπέλαση.

Ανάλογα με τις ανάγκες του περιστατικού, στην ομάδα εμπλέκονται:

• Καρδιοχειρουργός και χειρουργική ομάδα
• Θεράπων και επεμβατικός καρδιολόγος
• Αναισθησιολόγος με εξειδίκευση στο διεγχειρητικό διοισοφάγειο υπερηχογράφημα
• Ομάδα ΜΕΘ
• Μαιευτήρας, όπου υπάρχει ζήτημα εγκυμοσύνης

Ανθρώπινη Προσέγγιση & Προσωπική Αφοσίωση

Αντιμετωπίζουμε τον κάθε ασθενή σαν να είναι δικός μας συγγενής. Στο πρώτο μας ραντεβού αφιερώνουμε τον χρόνο που απαιτείται για να εξηγήσουμε αναλυτικά και με ειλικρίνεια το ιατρικό πρόβλημα. Η φροντίδα μας δεν σταματά στο χειρουργείο, καθώς παραμένουμε προσωπικά δίπλα σας ακόμα και πολύ καιρό μετά την επέμβαση, έχοντας ως απόλυτη προτεραιότητα όχι μόνο την ίαση, αλλά και την ποιότητα της ζωής σας.

Πολυετής Εμπειρία στα Κορυφαία Κέντρα της Γερμανίας

Η τεχνογνωσία μας βασίζεται σε περισσότερα από 10 χρόνια αποκλειστικής καρδιοχειρουργικής πορείας σε μερικά από τα μεγαλύτερα και πιο απαιτητικά νοσοκομεία της Γερμανίας (Ντίσελντορφ, Ντούισμπουργκ, Κάσελ). Εκεί αποκτήσαμε τεράστια εξειδίκευση στις σύγχρονες ελάχιστα επεμβατικές και ενδοσκοπικές τεχνικές, αλλά και ανεκτίμητη εμπειρία στη διαχείριση εξαιρετικά βαρέων περιστατικών στην Εντατική Θεραπεία (ΜΕΘ).

Σχολαστικότητα & Συνεχής Επιστημονική Εξέλιξη

Επιμένουμε με απόλυτη αυστηρότητα στη λεπτομέρεια και τη συνεχή προπόνηση, διατηρώντας μάλιστα προσωπικό σταθμό προσομοίωσης ενδοσκοπικής χειρουργικής στον δικό μας χώρο για διαρκή εξάσκηση. Επιπλέον, δεν σταματάμε να εξελισσόμαστε επιστημονικά: διδάσκουμε ανατομία στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης (ΑΠΘ), ολοκληρώνουμε εξειδικευμένα μεταπτυχιακά προγράμματα συνεχούς ιατρικής εκπαίδευσης (εξωσωματική κυκλοφορία, ιατρική μεταγγίσεων, καρδιακή ανεπάρκεια) και συμμετέχουμε σε πρωτοποριακά ερευνητικά έργα για την εξέλιξη της σύγχρονης καρδιοχειρουργικής.

Ολιστική Ιατρική Διαχείριση & Ασφαλές Περιβάλλον

Δεν είμαστε απλώς χειρουργοί. Έχουμε την ιατρική κατάρτιση να σας διαχειριστούμε συνολικά. Καλύπτουμε κάθε στάδιο, από τον ενδελεχή προεγχειρητικό έλεγχο έως την εξειδικευμένη εντατικολογία. Μέρος της υποχρεωτικής μας εκπαίδευσης αποτέλεσε η αριστεία στην εντατικολογία των καρδιοχειρουργικών ασθενών. Αυτή μας η εμπειρία μας επιτρέπει να ξεχωρίζουμε στο χώρο της καρδιοχειρουργικής. Έτσι μπορούμε να υποστηρίζουμε και να βρισκόμαστε στο πλευρό των ασθενών μας οπωσδήποτε και σε όλη τη διάρκεια της πορείας τους στη μονάδα εντατικής θεραπείας, σε άρτια συνεργασία με τους ιδιαίτερα έμπειρους εντατικολόγους ιατρούς και νοσηλευτές. Όλα αυτά εφαρμόζονται μέσα στο άρτιο, ασφαλές περιβάλλον της Κλινικής «ΑΓΙΟΣ ΛΟΥΚΑΣ», η οποία διαθέτει τους επιστημονικούς πυλώνες και τις προδιαγραφές λειτουργίας ενός πραγματικού, σύγχρονου ευρωπαϊκού κέντρου καρδιάς, στο οποίο έχουμε την τύχη να συνεργαζόμαστε και να δεχόμαστε επιστημονική στέγη.

Σε προγραμματισμένα ενδοσκοπικά περιστατικά που εξελίσσονται ομαλά, η τυπική πορεία περιλαμβάνει:

• Παραμονή στη ΜΕΘ συνήθως για μία ημέρα
• Έναρξη βάδισης από την επόμενη ημέρα
• Εξιτήριο συνήθως σε 4–6 ημέρες
• Επιστροφή σε εργασία γραφείου και οδήγηση συνήθως σε 2–3 εβδομάδες
• Σταδιακή επάνοδος σε πλήρη σωματική δραστηριότητα, σύμφωνα με τις οδηγίες μας

Επειδή δεν έχει γίνει διατομή του στέρνου, δεν ισχύουν οι αυστηροί περιορισμοί κίνησης των άνω άκρων που απαιτούνται μετά από στερνοτομή.

Μετά τη σύγκλειση

Η δεξιά κοιλία μειώνεται σταδιακά σε μέγεθος τους επόμενους μήνες, καθώς αίρεται η υπερφόρτωση. Ο βαθμός της υποστροφής αυτής εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το πόσο έγκαιρα έγινε η σύγκλειση. Ακολουθεί προγραμματισμένη παρακολούθηση με υπερηχογράφημα.

Σε ασθενείς που είχαν ήδη αναπτύξει κολπική μαρμαρυγή ή πνευμονική υπέρταση πριν από την επέμβαση, οι καταστάσεις αυτές μπορεί να απαιτούν συνεχιζόμενη αντιμετώπιση και μετά τη σύγκλειση.

Τα διαστήματα είναι ενδεικτικά και δεν αποτελούν υπόσχεση. Την πραγματική πορεία την αξιολογούμε εξατομικευμένα και τη συζητάμε μαζί σας πριν από την επέμβαση, μαζί με τα αναμενόμενα οφέλη και τους πιθανούς κινδύνους.

Εγκυμοσύνη

Η μεσοκολπική επικοινωνία αφορά συχνότερα γυναίκες σε αναπαραγωγική ηλικία, οπότε το ερώτημα τίθεται συχνά. Η εγκυμοσύνη είναι στις περισσότερες περιπτώσεις καλά ανεκτή σε γυναίκες με μικρό έλλειμμα και φυσιολογικές πνευμονικές πιέσεις. Όταν υπάρχει ένδειξη σύγκλεισης, προτιμάται γενικά να προηγηθεί η αποκατάσταση. Σε πνευμονική υπέρταση η εκτίμηση είναι εντελώς διαφορετική και απαιτεί εξειδικευμένη καθοδήγηση. Ο σχεδιασμός γίνεται σε συνεργασία με καρδιολόγο και μαιευτήρα, ιδανικά πριν από τη σύλληψη.

Άθληση

Σε μικρά ελλείμματα χωρίς αιμοδυναμική σημασία, συνήθως δεν τίθενται περιορισμοί. Μετά από επιτυχή σύγκλειση, οι περισσότεροι ασθενείς επανέρχονται πλήρως στη σωματική τους δραστηριότητα. Η καταλληλότητα για έντονη ή αγωνιστική άσκηση αξιολογείται εξατομικευμένα από τον καρδιολόγο.

Στο ραντεβού συζητάμε αναλυτικά τα ευρήματα του υπερηχογραφήματός σας: τον τύπο και το μέγεθος του ελλείμματος, τα περιθώριά του, τον βαθμό στον οποίο έχει επηρεαστεί η δεξιά καρδιά και το αν η διαδερμική σύγκλειση είναι εφικτή. Όταν δεν είναι, σας εξηγούμε γιατί και τι ακριβώς περιλαμβάνει η χειρουργική λύση.

Κατά την επίσκεψη μπορεί να γίνει:

• Αναλυτική λήψη ιατρικού ιστορικού
• Ανασκόπηση υπερηχογραφημάτων και λοιπών εξετάσεων
• Κλινική εξέταση
• Εκτίμηση του χειρουργικού κινδύνου
• Συζήτηση των επιλογών: παρακολούθηση, διαδερμική σύγκλειση ή χειρουργική αποκατάσταση
• Εκτίμηση της δυνατότητας ενδοσκοπικής προσπέλασης
• Συζήτηση για εγκυμοσύνη, άθληση και επαγγελματική δραστηριότητα, όπου σχετίζεται
• Καθορισμός επόμενων βημάτων και χρονοδιαγράμματος

Χρήσιμο να έχετε μαζί σας

• Υπερηχογράφημα καρδιάς (γνωμάτευση και, αν υπάρχει, αρχείο)
• Διοισοφάγειο υπερηχογράφημα, αν έχει γίνει
• Ηλεκτροκαρδιογράφημα ή Holter ρυθμού
• Μαγνητική τομογραφία καρδιάς, αν έχει γίνει
• Πρόσφατες εξετάσεις αίματος
• Λίστα φαρμάκων και αλλεργιών
• Γνωμάτευση θεράποντος καρδιολόγου
• Παιδιατρικό ιστορικό, αν υπάρχει παλαιότερη διάγνωση

«Η μεσοκολπική επικοινωνία είναι ένα μηχανικό πρόβλημα με σαφή λύση. Το κρίσιμο δεν είναι μόνο να κλείσει το έλλειμμα, αλλά να κλείσει έγκαιρα, πριν η δεξιά καρδιά υποστεί μεταβολές που δεν αναστρέφονται. Όταν η ανατομία το επιτρέπει, το κάνουμε ενδοσκοπικά, χωρίς στερνοτομή.»

— Δρ. Αριστείδης Αργυρούλης