Παθήσεις Μιτροειδούς Βαλβίδας

Η μιτροειδής βρίσκεται ανάμεσα στον αριστερό κόλπο και την αριστερή κοιλία. Ανοίγει για να γεμίσει η κοιλία με οξυγονωμένο αίμα από τους πνεύμονες και κλείνει στεγανά όταν η κοιλία συσπάται, ώστε το αίμα να προωθηθεί προς την αορτή και το σώμα — και όχι πίσω προς τους πνεύμονες.

Δεν πρόκειται για απλό «καπάκι». Η λειτουργία της εξαρτάται από έναν σύνθετο μηχανισμό: τις γλωχίνες, τον δακτύλιο, τις τενόντιες χορδές, τους θηλοειδείς μυς, καθώς και το μέγεθος και τη λειτουργία του κόλπου και της κοιλίας. Βλάβη σε οποιοδήποτε από αυτά τα στοιχεία μπορεί να προκαλέσει ανεπάρκεια — και αυτός είναι ο λόγος που ο ακριβής μηχανισμός της βλάβης καθορίζει τη θεραπευτική στρατηγική.

Η αντίστοιχη βαλβίδα της δεξιάς καρδιάς είναι η τριγλώχινα → βλ. Παθήσεις Τριγλώχινας Βαλβίδας.

Η ένδειξη «μικρή ανεπάρκεια μιτροειδούς» ή «μικρή διαφυγή» σε υπερηχογράφημα είναι από τα συχνότερα ευρήματα της καρδιολογικής πράξης. Στη μεγάλη πλειονότητα των περιπτώσεων:

• Δεν προκαλεί συμπτώματα
• Δεν επηρεάζει τη λειτουργία της καρδιάς
• Δεν απαιτεί φαρμακευτική αγωγή
• Δεν αποτελεί ένδειξη για χειρουργείο
• Δεν περιορίζει τη σωματική δραστηριότητα

Αυτό που χρειάζεται είναι τακτική παρακολούθηση με υπερηχογράφημα, στα διαστήματα που θα ορίσει ο καρδιολόγος σας, ώστε να διαπιστωθεί αν το εύρημα παραμένει σταθερό στον χρόνο. Η καρδιοχειρουργική εκτίμηση έχει θέση όταν η ανεπάρκεια είναι σοβαρή ή όταν αρχίζει να επηρεάζει τις διαστάσεις και τη λειτουργία της καρδιάς.

Στην ανεπάρκεια, η βαλβίδα δεν κλείνει στεγανά και μέρος του αίματος παλινδρομεί από την αριστερή κοιλία προς τον αριστερό κόλπο. Διακρίνονται δύο βασικοί τύποι, με εντελώς διαφορετική αντιμετώπιση:

Πρωτοπαθής (εκφυλιστική) ανεπάρκεια

Το πρόβλημα βρίσκεται στην ίδια τη βαλβίδα: εκφύλιση των γλωχίνων, επιμήκυνση ή ρήξη τενόντιων χορδών. Περιλαμβάνει τη νόσο Barlow και την ινοελαστική ανεπάρκεια. Εδώ η χειρουργική επιδιόρθωση αντιμετωπίζει το αίτιο.

Δευτεροπαθής (λειτουργική) ανεπάρκεια

Η βαλβίδα είναι ανατομικά φυσιολογική, αλλά η αριστερή κοιλία έχει διαταθεί λόγω στεφανιαίας νόσου ή καρδιακής ανεπάρκειας, με αποτέλεσμα οι γλωχίνες να μην μπορούν να συμπλησιάσουν. Εδώ το πρόβλημα είναι η καρδιά, όχι η βαλβίδα, και η αντιμετώπιση περιλαμβάνει πρωτίστως τη βελτιστοποίηση της φαρμακευτικής αγωγής.

Άλλα αίτια: ιστορικό ρευματικού πυρετού, λοιμώδης ενδοκαρδίτιδα, συγγενείς ανωμαλίες.

Η διάκριση αυτή έχει άμεσες πρακτικές συνέπειες: οι ενδείξεις επέμβασης, η αναμενόμενη ωφέλεια και η επιλογή μεθόδου διαφέρουν ουσιωδώς ανάμεσα στους δύο τύπους.

Η πρόπτωση είναι η προβολή μίας ή και των δύο γλωχίνων προς τον αριστερό κόλπο κατά τη σύσπαση της καρδιάς. Είναι σχετικά συχνό εύρημα και στις περισσότερες περιπτώσεις παραμένει ασυμπτωματική για δεκαετίες, χωρίς να απαιτεί τίποτε περισσότερο από παρακολούθηση.

Σημασία αποκτά όταν οδηγήσει σε σοβαρή ανεπάρκεια. Τότε η αριστερή κοιλία αρχίζει σταδιακά να διατείνεται για να αντεπεξέλθει στον επιπλέον όγκο αίματος. Το κρίσιμο σημείο είναι ότι η διαδικασία αυτή μπορεί να εξελίσσεται πριν εμφανιστούν συμπτώματα — γι' αυτό η παρακολούθηση με υπερηχογράφημα έχει σημασία ακόμη και όταν ο ασθενής αισθάνεται καλά.

Στη στένωση, η βαλβίδα δεν ανοίγει επαρκώς και εμποδίζεται η πλήρωση της αριστερής κοιλίας. Το αίμα συμφορείται πίσω, προς τον αριστερό κόλπο και τους πνεύμονες.

Η συχνότερη αιτία παγκοσμίως παραμένει η ρευματική νόσος, ως απώτερη συνέπεια ρευματικού πυρετού στην παιδική ή εφηβική ηλικία. Η στένωση μιτροειδούς συνδέεται στενά με τη διάταση του αριστερού κόλπου και με την εμφάνιση κολπικής μαρμαρυγής.

Οι παθήσεις της μιτροειδούς εξελίσσονται συχνά αργά, και η καρδιά αντισταθμίζει για χρόνια. Όταν εμφανιστούν συμπτώματα, τα συχνότερα είναι:

• Δύσπνοια, αρχικά στην προσπάθεια και αργότερα στην κατάκλιση
• Εύκολη κόπωση και μειωμένη αντοχή
• Αίσθημα παλμών ή «φτερουγίσματος» — συχνά πρώτη εκδήλωση κολπικής μαρμαρυγής
• Βήχας, ιδίως τη νύχτα
• Οίδημα (πρήξιμο) στα κάτω άκρα, σε προχωρημένα στάδια

Η εμφάνιση αυτών των συμπτωμάτων σε ασθενή με γνωστή σοβαρή βαλβιδοπάθεια χρειάζεται άμεση καρδιολογική επανεκτίμηση. Το ίδιο ισχύει και για την πρώτη εμφάνιση αρρυθμίας.

Η αρχική εκτίμηση γίνεται από τον καρδιολόγο με διαθωρακικό υπερηχογράφημα (Triplex), που δείχνει τη βαρύτητα της ανεπάρκειας και τις διαστάσεις της καρδιάς.

Για τον χειρουργικό σχεδιασμό όμως, καθοριστικό ρόλο έχει το διοισοφάγειο υπερηχογράφημα (TEE), ιδίως με τρισδιάστατη απεικόνιση. Επιτρέπει την αναλυτική χαρτογράφηση κάθε τμήματος των γλωχίνων και του υποβαλβιδικού μηχανισμού, και απαντά στο ερώτημα που καθορίζει τα πάντα: ποιος ακριβώς είναι ο μηχανισμός της βλάβης — ρήξη χορδών, επιμήκυνση, διάταση δακτυλίου, περιορισμός κινητικότητας. Από αυτό εξαρτάται αν και πώς μπορεί να επιδιορθωθεί η βαλβίδα.

Ανάλογα με την περίπτωση μπορεί να χρειαστούν επιπλέον:

• Ηλεκτροκαρδιογράφημα και Holter ρυθμού, για ανίχνευση κολπικής μαρμαρυγής
• Στεφανιογραφία, ως προεγχειρητικός έλεγχος
• Αξονική θώρακος, για τον σχεδιασμό της ενδοσκοπικής προσπέλασης
• Δοκιμασία κόπωσης, σε επιλεγμένους ασυμπτωματικούς ασθενείς

Η ένδειξη προκύπτει από τον συνδυασμό της βαρύτητας της ανεπάρκειας, των συμπτωμάτων και της επίδρασης στην καρδιά. Σύμφωνα με τις κατευθυντήριες οδηγίες (ESC/EACTS), η παρέμβαση εξετάζεται κυρίως όταν:

• Υπάρχει σοβαρή πρωτοπαθής ανεπάρκεια με συμπτώματα
• Υπάρχει σοβαρή ανεπάρκεια χωρίς συμπτώματα, αλλά με έκπτωση ή προοδευτική διάταση της αριστερής κοιλίας
• Εμφανίζεται νέα κολπική μαρμαρυγή ή πνευμονική υπέρταση σε έδαφος σοβαρής ανεπάρκειας
• Υπάρχει σοβαρή στένωση μιτροειδούς με συμπτώματα
• Ο ασθενής χειρουργείται για άλλη αιτία και συνυπάρχει σημαντική βαλβιδοπάθεια

Ο χρόνος έχει σημασία. Στην πρωτοπαθή ανεπάρκεια, όταν η βαλβίδα κρίνεται επιδιορθώσιμη, οι οδηγίες υποστηρίζουν την παρέμβαση σε πιο πρώιμο στάδιο, πριν προλάβει να επιβαρυνθεί μη αναστρέψιμα η αριστερή κοιλία. Η απόφαση αυτή λαμβάνεται εξατομικευμένα και, σε σύνθετες περιπτώσεις, από την καρδιολογική ομάδα (Heart Team).

Στη μιτροειδή βαλβίδα, η επιδιόρθωση (πλαστική) αποτελεί την προτιμώμενη επιλογή διεθνώς, όπου είναι τεχνικά εφικτή — σε αντίθεση με την αορτική βαλβίδα, όπου ισχύει το αντίστροφο.

Οι λόγοι είναι τεκμηριωμένοι:

• Διατηρείται η αρχιτεκτονική της βαλβίδας. Οι συνδέσεις των χορδών με τους θηλοειδείς μυς παραμένουν, και η αριστερή κοιλία εξακολουθεί να συσπάται με τη φυσιολογική της γεωμετρία.
• Αποφεύγεται η μόνιμη αντιπηκτική αγωγή που απαιτεί η μηχανική βαλβίδα.
• Αποφεύγεται ο εκφυλισμός στον οποίο υπόκειται η βιολογική βαλβίδα με τον χρόνο.
• Τα μακροχρόνια δεδομένα από κέντρα αναφοράς είναι ευνοϊκότερα για την επιδιόρθωση στην εκφυλιστική νόσο.

Η χειρουργική προσέγγιση εδώ ξεκινά με τη σαφή πρόθεση επιδιόρθωσης και όχι με το ενδεχόμενό της. Η αντικατάσταση επιλέγεται όταν συντρέχουν ανατομικές συνθήκες που δεν το επιτρέπουν — για παράδειγμα εκτεταμένη ασβέστωση, προχωρημένη ρευματική βλάβη ή σοβαρή καταστροφή από ενδοκαρδίτιδα.

Η πιθανότητα επιτυχούς επιδιόρθωσης εξαρτάται από τον μηχανισμό της βλάβης και εκτιμάται προεγχειρητικά με το τρισδιάστατο διοισοφάγειο υπερηχογράφημα. Είναι από τα βασικά θέματα της συζήτησης πριν από την επέμβαση.

Σε κατάλληλα επιλεγμένα περιστατικά, πραγματοποιούμε την επέμβαση στη μιτροειδή ενδοσκοπικά, μέσω μικρής τομής στα δεξιά του θώρακα, χωρίς διάνοιξη του στέρνου.

Γιατί η προσπέλαση αυτή έχει και τεχνικό νόημα

Στη μέση στερνοτομή, η μιτροειδής βρίσκεται πίσω από την καρδιά: για να την προσεγγίσει, ο χειρουργός πρέπει να έλξει και να ανασηκώσει την καρδιά. Στην ενδοσκοπική προσπέλαση από τα δεξιά, η κάμερα δίνει ευθεία και μεγεθυμένη οπτική επαφή με τη βαλβίδα, χωρίς αυτούς τους χειρισμούς. Το πλεονέκτημα δεν είναι μόνο αισθητικό ή θέμα ανάρρωσης — αφορά και την ορατότητα κατά τους λεπτούς χειρισμούς της επιδιόρθωσης.

Τι σημαίνει πρακτικά για τον ασθενή

• Μικρότερο χειρουργικό τραύμα, χωρίς διατομή του στέρνου
• Μικρότερη μετεγχειρητική επιβάρυνση και ταχύτερη κινητοποίηση
• Καλύτερο αισθητικό αποτέλεσμα
• Χωρίς τους περιορισμούς κίνησης που επιβάλλει η επούλωση του στέρνου

Παραμένει ωστόσο επέμβαση καρδιάς με εξωσωματική κυκλοφορία. Δεν είναι επέμβαση «χωρίς τομή» ούτε χωρίς κινδύνους.

Πότε δεν την εφαρμόζουμε

• Σε επείγοντα περιστατικά
• Σε ενεργό ενδοκαρδίτιδα με εκτεταμένη καταστροφή ιστών
• Σε συνύπαρξη βλαβών που απαιτούν ταυτόχρονη αντιμετώπιση μέσω στερνοτομής (π.χ. bypass, χειρουργική αορτής)
• Σε ανατομικές ή αγγειακές συνθήκες που δεν επιτρέπουν την περιφερική σύνδεση της εξωσωματικής
• Σε ορισμένες επανεπεμβάσεις

Για ασθενείς με σοβαρή ανεπάρκεια μιτροειδούς που κρίνονται υψηλού ή απαγορευτικού χειρουργικού κινδύνου, υπάρχει σήμερα η διαδερμική επιλογή της συσκευής σύλληψης γλωχίνων (MitraClip / TEER), που τοποθετείται μέσω καθετήρα από επεμβατικό καρδιολόγο.

Οι δύο προσεγγίσεις δεν είναι ανταγωνιστικές αλλά συμπληρωματικές. Σύμφωνα με τις κατευθυντήριες οδηγίες, η χειρουργική επιδιόρθωση παραμένει η προτιμώμενη επιλογή σε ασθενείς κατάλληλους για χειρουργείο με πρωτοπαθή ανεπάρκεια, ενώ η διαδερμική αντιμετώπιση έχει σαφή θέση σε ασθενείς υψηλού κινδύνου, καθώς και σε επιλεγμένους ασθενείς με δευτεροπαθή ανεπάρκεια υπό βέλτιστη φαρμακευτική αγωγή.

Η επιλογή γίνεται από το Heart Team, με βάση τον χειρουργικό κίνδυνο, την ανατομία της βαλβίδας, τον τύπο της ανεπάρκειας και τη λειτουργία των κοιλιών.

Όταν συνυπάρχει σημαντική ανεπάρκεια τριγλώχινας, ο συνολικός σχεδιασμός — χειρουργική αντιμετώπιση στον ίδιο χρόνο ή υβριδική στρατηγική με διαδερμικό clip σε δεύτερο χρόνο — περιγράφεται στη σελίδα Παθήσεις Τριγλώχινας Βαλβίδας.

Η μετεγχειρητική πορεία εξαρτάται από την τεχνική, την ηλικία, τη λειτουργία της καρδιάς και τις συνοδές παθήσεις. Σε προγραμματισμένα ενδοσκοπικά περιστατικά που εξελίσσονται ομαλά, η τυπική πορεία περιλαμβάνει:

• Παραμονή στη ΜΕΘ συνήθως για μία ημέρα
• Έναρξη βάδισης από την επόμενη ημέρα
• Εξιτήριο συνήθως σε 4–6 ημέρες
• Σταδιακή επάνοδος σε καθημερινές δραστηριότητες, όπως η οδήγηση, η εργασία γραφείου και η ήπια άσκηση, σε περίπου 2–3 εβδομάδες

Η αποφυγή της στερνοτομής απαλλάσσει τον ασθενή από τους περιορισμούς κίνησης του άνω κορμού που απαιτεί η επούλωση του στέρνου.

Μετά την επέμβαση ακολουθούν καρδιολογική αποκατάσταση, φαρμακευτική αγωγή ανάλογα με την περίπτωση και τακτική παρακολούθηση με υπερηχογράφημα. Μετά από επιδιόρθωση, η αντιπηκτική αγωγή είναι συνήθως προσωρινή, εκτός αν συνυπάρχει κολπική μαρμαρυγή ή άλλη ένδειξη.

Τα παραπάνω διαστήματα είναι ενδεικτικά και δεν αποτελούν υπόσχεση. Την πραγματική πορεία την αξιολογούμε εξατομικευμένα και τη συζητάμε μαζί σας πριν από την επέμβαση, μαζί με τα αναμενόμενα οφέλη και τους πιθανούς κινδύνους.

Στο πρώτο ραντεβού αναλύουμε μαζί σας την ανατομία της βαλβίδας σας, όπως προκύπτει από το υπερηχογράφημα. Σας εξηγούμε τον ακριβή μηχανισμό της βλάβης — για παράδειγμα ρήξη τενόντιων χορδών ή διάταση του δακτυλίου — και τι σημαίνει αυτό για τις πιθανότητες επιδιόρθωσης.

Κατά την επίσκεψη μπορεί να γίνει:

• Αναλυτική λήψη ιατρικού ιστορικού
• Ανασκόπηση των υπερηχογραφημάτων, με σύγκριση στον χρόνο
• Κλινική εξέταση
• Εκτίμηση του χειρουργικού κινδύνου
• Συζήτηση των επιλογών: παρακολούθηση, χειρουργική επιδιόρθωση, αντικατάσταση ή διαδερμική αντιμετώπιση
• Εκτίμηση της πιθανότητας επιδιόρθωσης με βάση τον μηχανισμό της βλάβης
• Καθορισμός επόμενων βημάτων και χρονοδιαγράμματος

Χρήσιμο να έχετε μαζί σας

• Υπερηχογράφημα καρδιάς (Triplex) — γνωμάτευση και, αν υπάρχει, αρχείο
• Προηγούμενα υπερηχογραφήματα, για σύγκριση στον χρόνο
• Διοισοφάγειο υπερηχογράφημα, αν έχει γίνει
• Ηλεκτροκαρδιογράφημα ή Holter ρυθμού
• Στεφανιογραφία, αν έχει γίνει
• Πρόσφατες εξετάσεις αίματος
• Λίστα φαρμάκων και αλλεργιών
• Γνωμάτευση θεράποντος καρδιολόγου

Είμαι ο Δρ. Αριστείδης Αργυρούλης, Καρδιοθωρακοχειρουργός. Ειδικεύτηκα και άσκησα την καρδιοχειρουργική επί σειρά ετών στη Γερμανία (Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο Düsseldorf, Καρδιοχειρουργικό Κέντρο Duisburg, Klinikum Kassel), όπου εξειδικεύτηκα στις μικροεπεμβατικές τεχνικές χειρουργικής της μιτροειδούς και της αορτικής βαλβίδας. Σήμερα, μαζί με την ομάδα μου, συνεργαζόμαστε με το Καρδιοχειρουργικό Τμήμα της Κλινικής «ΑΓΙΟΣ ΛΟΥΚΑΣ» στο Πανόραμα Θεσσαλονίκης.

Η χειρουργική της μιτροειδούς είναι από τα πιο απαιτητικά πεδία της καρδιοχειρουργικής, επειδή δεν αρκεί η τεχνική εκτέλεση. Απαιτεί κατανόηση ενός πολυπαραγοντικού μηχανισμού — γλωχίνες, δακτύλιος, χορδές, κόλπος, κοιλία — που επηρεάζει ακόμη και τη γειτονική αορτική βαλβίδα. Γι' αυτό ξεκινάμε τον σχεδιασμό της επιδιόρθωσης πολύ πριν από το χειρουργείο, στην ανάλυση της τρισδιάστατης απεικόνισης: εντοπίζουμε τον ακριβή μηχανισμό της βλάβης, εκτιμούμε αν η βαλβίδα σας μπορεί να επιδιορθωθεί και σχεδιάζουμε την προσπέλαση που ταιριάζει στην ανατομία σας.

Σε όλα τα καρδιοχειρουργικά περιστατικά της ομάδας μας εμπλέκονται:

• Καρδιοχειρουργός και χειρουργική ομάδα
• Θεράπων και επεμβατικός καρδιολόγος
• Καρδιοακτινολόγος
• Καρδιοαναισθησιολόγος με εξειδίκευση στο διεγχειρητικό διοισοφάγειο υπερηχογράφημα
• Ομάδα ιατρών και νοσηλευτών της Μονάδας Εντατικής Θεραπείας ΜΕΘ
• Φυσικοθεραπευτής και ομάδα καρδιολογικής αποκατάστασης

Ανθρώπινη Προσέγγιση & Προσωπική Αφοσίωση

Αντιμετωπίζουμε τον κάθε ασθενή σαν να είναι δικός μας συγγενής. Στο πρώτο μας ραντεβού αφιερώνουμε τον χρόνο που απαιτείται για να εξηγήσουμε αναλυτικά και με ειλικρίνεια το ιατρικό πρόβλημα. Η φροντίδα μας δεν σταματά στο χειρουργείο, καθώς παραμένουμε προσωπικά δίπλα σας ακόμα και πολύ καιρό μετά την επέμβαση, έχοντας ως απόλυτη προτεραιότητα όχι μόνο την ίαση, αλλά και την ποιότητα της ζωής σας.

Πολυετής Εμπειρία στα Κορυφαία Κέντρα της Γερμανίας

Η τεχνογνωσία μας βασίζεται σε περισσότερα από 10 χρόνια αποκλειστικής καρδιοχειρουργικής πορείας σε μερικά από τα μεγαλύτερα και πιο απαιτητικά νοσοκομεία της Γερμανίας (Ντίσελντορφ, Ντούισμπουργκ, Κάσελ). Εκεί αποκτήσαμε τεράστια εξειδίκευση στις σύγχρονες ελάχιστα επεμβατικές και ενδοσκοπικές τεχνικές, αλλά και ανεκτίμητη εμπειρία στη διαχείριση εξαιρετικά βαρέων περιστατικών στην Εντατική Θεραπεία (ΜΕΘ).

Σχολαστικότητα & Συνεχής Επιστημονική Εξέλιξη

Επιμένουμε με απόλυτη αυστηρότητα στη λεπτομέρεια και τη συνεχή προπόνηση, διατηρώντας μάλιστα προσωπικό σταθμό προσομοίωσης ενδοσκοπικής χειρουργικής στον δικό μας χώρο για διαρκή εξάσκηση. Επιπλέον, δεν σταματάμε να εξελισσόμαστε επιστημονικά: διδάσκουμε ανατομία στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης (ΑΠΘ), ολοκληρώνουμε εξειδικευμένα μεταπτυχιακά προγράμματα συνεχούς ιατρικής εκπαίδευσης (εξωσωματική κυκλοφορία, ιατρική μεταγγίσεων, καρδιακή ανεπάρκεια) και συμμετέχουμε σε πρωτοποριακά ερευνητικά έργα για την εξέλιξη της σύγχρονης καρδιοχειρουργικής.

Ολιστική Ιατρική Διαχείριση & Ασφαλές Περιβάλλον

Δεν είμαστε απλώς χειρουργοί. Έχουμε την ιατρική κατάρτιση να σας διαχειριστούμε συνολικά. Καλύπτουμε κάθε στάδιο, από τον ενδελεχή προεγχειρητικό έλεγχο έως την εξειδικευμένη εντατικολογία. Μέρος της υποχρεωτικής μας εκπαίδευσης αποτέλεσε η αριστεία στην εντατικολογία των καρδιοχειρουργικών ασθενών. Αυτή μας η εμπειρία μας επιτρέπει να ξεχωρίζουμε στο χώρο της καρδιοχειρουργικής. Έτσι μπορούμε να υποστηρίζουμε και να βρισκόμαστε στο πλευρό των ασθενών μας οπωσδήποτε και σε όλη τη διάρκεια της πορείας τους στη μονάδα εντατικής θεραπείας, σε άρτια συνεργασία με τους ιδιαίτερα έμπειρους εντατικολόγους ιατρούς και νοσηλευτές. Όλα αυτά εφαρμόζονται μέσα στο άρτιο, ασφαλές περιβάλλον της Κλινικής «ΑΓΙΟΣ ΛΟΥΚΑΣ», η οποία διαθέτει τους επιστημονικούς πυλώνες και τις προδιαγραφές λειτουργίας ενός πραγματικού, σύγχρονου ευρωπαϊκού κέντρου καρδιάς, στο οποίο έχουμε την τύχη να συνεργαζόμαστε και να δεχόμαστε επιστημονική στέγη.

«Η μιτροειδής βαλβίδα απαιτεί απόλυτη κατανόηση. Δεν αρκεί η τεχνική: αν δεν κατανοήσεις πλήρως την ανατομία και τη φυσιολογία της, δεν μπορείς να την επιδιορθώσεις. Γι' αυτό ο σχεδιασμός της επέμβασης ξεκινά πολύ πριν τη χειρουργική επέμβαση, με την παρουσίαση του περιστατικού στη χειρουργική ομάδα και την επανειλημμένη επίδειξη των απεικονιστικών ευρημάτων μέχρι να βρεθεί η εξατομικευμένη προσέγγιση του προβλήματος.» — Αριστείδης Αργυρούλης, Καρδιοχειρουργός